ایران در ۳۳ سال گذشته (۱۹۹۰ تا ۲۰۲۳) یکی از موفق‌ترین کشورها در بهبود شاخص‌های سلامت بوده. امید به زندگی در بدو تولد از حدود ۶۶ سال به ۷۸.۸ سال رسیده. این پیشرفت عمدتا به خاطر کاهش چشمگیر مرگ‌ومیر ناشی از چند علت اصلی بوده:

• بیماری‌های قلبی ایسکمیک: ۲.۶۱+ سال به امید به زندگی اضافه کرد
• سکته مغزی: ۱.۶۳+ سال
• اختلالات نوزادی: ۱.۲۶+ سال
• آسیب‌های ترافیکی: ۰.۸۸+ سال
• سرطان‌ها: ۰.۶۴+ سال

این یعنی سیاست‌های پیشگیری، بهبود مراقبت‌های اولیه، واکسیناسیون کودکان و بهتر شدن جاده‌ها جواب داده.

اما سال ۲۰۲۰ همه چیز تغییر کرد. کووید-۱۹ ناگهان به اولین علت مرگ در ایران تبدیل شد و نرخ مرگ‌ومیر استانداردشده‌اش به ۲۸۶ در هر ۱۰۰ هزار نفر رسید. نتیجه؟ امید به زندگی یک‌شبه از ۷۸ سال به ۷۴.۳ سال افت کرد. در سال ۲۰۲۰ حدود ۱۸۲ هزار نفر و در ۲۰۲۱ حدود ۱۶۸ هزار نفر فقط به خاطر کووید-۱۹ جان باختند. این کاهش در همه استان‌ها دیده شد، ولی شدت آن متفاوت بود (گلستان بیشترین آمار).

خوشبختانه سیستم سلامت ایران سریع واکنش نشان داد. با کاهش سریع موارد کووید از سال ۲۰۲۲ به بعد و ادامه روند نزولی مرگ‌ومیر سایر بیماری‌ها، امید به زندگی تا سال ۲۰۲۳ به ۷۸.۸ سال بازگشت. این یعنی تاب‌آوری واقعی؛ حتی با وجود تحریم‌ها و مشکلات اقتصادی، خدمات بهداشتی توانست خودش را جمع‌وجور کند.

نکات:

• دیابت و آلزایمر تنها عللی بودند که باعث کاهش جزئی امید به زندگی شدند (به ترتیب ۰.۰۹ و ۰.۰۴ سال). این یعنی سبک زندگی، چاقی، کم‌تحرکی و پیری جمعیت در حال تبدیل شدن به تهدید جدی هستند.
• نابرابری بین استان‌ها هنوز زیاد است. تهران و استان‌های مرکزی وضعیت بهتری دارند، در حالی که استان‌های محروم‌تر مثل سیستان و بلوچستان یا برخی مناطق غربی و شرقی هنوز با نرخ‌های بالاتر مرگ‌ومیر و تاثیر بیشتر پاندمی دست‌وپنج نرم می‌کنند.
• سرطان‌های روده بزرگ، پستان و پانکراس در برخی استان‌ها رو به افزایش گذاشته و نیاز به غربالگری بهتر و تشخیص زودهنگام دارد.

چه باید کرد؟

• کنترل فشار خون، قند خون و وزن را جدی بگیرید. حتی تغییرات کوچک در رژیم غذایی و تحرک روزانه تفاوت ایجاد می‌کند.
• در واکسیناسیون (به‌خصوص گروه‌های پرخطر) جدی باشید؛ تاخیر در واکسیناسیون کووید هزینه سنگینی داشت.
• در رانندگی و جاده‌ها احتیاط کنید؛ آسیب‌های ترافیکی هنوز یکی از علل مهم مرگ جوانان است.

برای سیاست‌گذاران و مدیران سلامت:

• تمرکز ویژه روی استان‌های محروم و تقویت شبکه بهداشت روستایی و اورژانس.
• برنامه ملی جدی برای پیشگیری و کنترل دیابت و بیماری‌های قلبی‌عروقی (غربالگری، آموزش و دسترسی به دارو).
• بهبود ثبت سرطان و غربالگری‌های ساده مثل ماموگرافی و کولونوسکوپی در مناطق کم‌برخوردار.
• سرمایه‌گذاری روی جاده‌ها و ایمنی خودروها در استان‌هایی مثل سیستان و بلوچستان.

حرف آخر: توجه بیشتر به عدالت در سلامت و پیشگیری به‌جای درمان.